Το γέλιο στους Αρχαίους Έλληνες

Το γέλιο

του Π.-Φ. Δ. Σκαλτσογιάννη, δ.φ.

Ο Πλάτων στην Πολιτεία υποστηρίζει ότι στο ιδανικό κράτος που οραματίζεται, οι φύλακες, οι πολεμιστές δηλαδή οι επιφορτισμένοι με την υπεράσπιση του κράτους από εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς, θα πρέπει να γελάνε σπανίως! Γιατί άραγε θεωρεί το γέλιο καταδικαστέο;

 Γιατί αντιβαίνει, αντιτίθεται προς την καλοκἀγαθία, το κυρίαρχο ιδεώδες της κλασσικής αρχαιότητας σε ό,τι αφορά τους ελεύθερους άνδρες. Δεν ταιριάζει σ’ έναν κύριο, πίστευαν οι αρχαίοι Έλληνες, η σύσπαση των χαρακτηριστικών του προσώπου που προκαλεί το γέλιο, όπως και τα άλλα συναισθήματα αλλά η ήρεμη, στοχαστική, ελαφρώς μελαγχολική διάθεση. Η πρώτη κατ’ αυτούς είναι αντιαισθητική, ενώ η δεύτερη είναι αισθητικώς αποδεκτή γι’ αυτό άλλωστε είχαν επιλέξει να την απεικονίζουν -μόνον αυτήν- στα πρόσωπα που ζωγράφιζαν στα αγγεία ή σμίλευαν στην πέτρα ή τον ορείχαλκο. Ένας «καλὸς κἀγαθὸς ἀνὴρ» δεν πρέπει να εξωτερικεύει κατά τρόπο κραυγαλέο τα συναισθήματά του αλλά να διακρίνεται για την αυτοκυριαρχία του.

 

Απαράδεκτο, συνεχίζει ο Πλάτων στο ίδιο έργο, να δείχνουν οι ποιητές, όπως ο Όμηρος, άνδρες να κλαίνε σαν γυναικούλες. (Είχε στον νου του τον Αχιλλέα ο οποίος παρουσιάζεται από τον Όμηρο να θρηνεί τον χαμό του Πατρόκλου).

 

Ασφαλώς δεν είναι τυχαίο ότι στα αποδεκτά από την εκκλησία Ευαγγέλια πουθενά δεν παρουσιάζεται ο Χριστός να γελάει σε αντίθεση με τα απόκρυφα, όπου εν γένει ο Χριστός παρουσιάζεται με πολύ πιο γήινα χαρακτηριστικά.

Ο Umberto Ecco στο μυθιστόρημά του Το όνομα του ρόδου (Il nome della rosa) εξηγεί την απώλεια του δεύτερου μέρους του περίφημου έργου του Αριστοτέλη Περί ποιητικής, που ήταν αφιερωμένο στην κωμωδία, δια της υποθέσεως ότι οι μοναχοί του μεσαίωνα απέφευγαν να το αντιγράφουν στα scriptoria, γιατί θεωρούσαν το γέλιο αμάρτημα!

 

Οι Αθηναίοι όμως παράλληλα αναγνώριζαν τον λυτρωτικό και εξισορροπητικό χαρακτήρα του γέλιου και γι’ αυτό στην πόλη τους άνθησε η κωμωδία και το σατυρικό δράμα με το οποίο έκλεινε το παίξιμο μιας τριλογίας. Η ένταση, που προκαλούσε στο κοινό η παρακολούθηση τριών τραγικών έργων στη σειρά, εκτονωνόταν μέσα από το γέλιο που προκαλούσε το σατυρικό δράμα.

 

Τι μας προκαλεί το γέλιο; Τι βρίσκουμε αστείο; Το ετοιμόλογο, την ευστροφία, την ευγλωττία, την αναπαραστατική ικανότητα του λέγοντος. Αλλά και ο ακούων για να γελάσει χρειάζεται να βρίσκεται στην κατάλληλη ψυχολογική διάθεση και να διαθέτει κοινά βιώματα με τον λέγοντα. Επιπλέον: κοινωνικές και πολιτιστικές συμβάσεις επηρεάζουν την πηγή του γέλιου, το τι βρίσκουμε κωμικό, διασκεδαστικό, αστείο.

 

 Όταν ο Πλάτων σε διάφορα έργα του αναφέρεται στην παιδεραστία, φαινόμενο που σήμερα προκαλεί τον αποτροπιασμό, από τα συμφραζόμενα σαφώς προκύπτει ότι πρόθεσή του είναι όχι να σκανδαλίσει αλλά να διασκεδάσει τους αναγνώστες του!

 

Ο κάθε άνθρωπος έχει τη δική του αίσθηση του χιούμορ, βρίσκει διαφορετικά πράγματα αστεία και για διαφορετικούς λόγους. Ένα είναι σίγουρο: Το γέλιο βοηθά στην εκτόνωση της εντάσεως που μας προκαλεί η καθημερινότητα. Είναι μια ευχάριστη ανάπαυλα στη βιομέριμνα. Πολύ σωστά ο Δημόκριτος λέει: «Βίος ἀνεόρταστος μακρὴ ὁδὸς ἀπανδόκευτος» που σημαίνει: «Ζωή δίχως γιορτή μακρύς δρόμος χωρίς πανδοχείο».

 

 

 

H Χαρά ως χαρακτηριστικό του ανθρώπου του Θεού  στη διδασκαλία Του Ψαλτηρίου

          Δρ. Ευτύχιος Σ. Καλογεράκης

«Έδωκας ευφροσύνην εις την καρδίαν μου»Ψ.4,8.

«Ευφρανθείησαν πάντες οι ελπίζοντες επί σε. Εις αιώνα αγαλιάσονται και κατασκηνώσεις εν αυτοίς και καυχήσονται εν σοι πάντες οι αγαπώντες το όνομά σου»Ψ.5,12.

«ευφρανθήσομαι και αγαλιάσομαι εν σοι, ψαλώ τω ονόματί σου ύψιστε»Ψ. 9,1.

«εγώ δε επί το ελέει σου ήλπισα, αγαλλιάσεται η καρδία μου επί τω σωτηρίω σου. Άσω τω Κυρίω τω ευεργετήσαντί με και ψαλώ τω ονόματι Κυρίου του Υψίστου»Ψ.12,6.

«εν τω επιστρέψαι Κύριον την αιχμαλωσίαν του λαού αυτού αγαλλιάσεται Ιακώβ και ευφρανθήσεται Ισραήλ»Ψ.13,7.

«εγνώρισάς μοι οδούς ζωής, πληρώσεις με ευφροσύνης μετά του προσώπου σου, τερπνότητες εν τη δεξιά σου εις τέλος»Ψ.15,11.

«ευλογήσω τον Κύριον τον συνετίσαντά με έτι δε και έως νυκτός επαίδευσάν με οι νεφροί μου»Ψ.15,7

«προωρώμην τον Κύριον ενώπιον μου διαπαντός ότι εκ δεξιών μου , ίνα μη σαλευθώ, διά τούτο ηυφράνθη η καρδία μου και ηγαλιάσατο η γλώσσα μου, έτι δε και η σάρξ νου κατασκηνώσει επ’ ελπίδι, ότι ουκ εγκαταλείψεις την ψυχήν μου εις άδην ουδέ δώσεις τον όσιον σου ιδείν διαφθοράν.εγνώρισάς μοι οδούς ζωής, πληρώσεις με ευφροσύνης μετά του προσώπου σου, τερπνότητες εν τη δεξιά σου εις τέλος»Ψ.15,1-11.

«εγώ δε εν δικαιοσύνη οφθήσομαι τω προσώπω σου, χορτασθήσομαι εν τω οφθήναι μοι την δόξαν σου»Ψ.16,15

«οι ουρανοί διηγούνται δόξαν Θεού, ποίησιν δε χειρών αυτού αναγγέλλει το στερέωμα»Ψ.18,1.

«τα δικαιώματα Κυρίου ευθέα, ευφραίνοντα καρδίαν»Ψ.18,9.

«Αγαλλιασόμεθα εν τω σωτηρίω σου και εν ονόματι Θεού ημών  μεγαλυνθησόμεθα»Ψ.19,6.

«Κύριε εν τη δυνάμει σου ευφρανθήσεται ο βασιλεύς και επί τω σωτηρίω σου αγαλλιάσεται σφόδρα…ευφρανείς αυτόν εν χαρά μετά του προσώπου σου»Ψ.20,1

«υψώθητι Κύριε εν τη δυνάμει σου, άσομεν και ψαλούμεν τας δυναστείας σου»Ψ.20,14.

«Εγενήθης βοηθός μου και εν τη σκέπη των πτερύγων σου αγαλιάσομαι»Ψ.62,8.

«Εφρανθήσεται δίκαιος εν τω Κυρίω και ελπιεί επ’ αυτόν»Ψ.63,11

«Αλαλάξατε τω Κυρίω πάσα η γη, ψάλατε δη τω ονόματι αυτού, δότε δόξαν εν αινέσει αυτού…ψαλάτωσαν δη τω ονόματί σου ύψιστε…εκεί ευφρανθησόμεθα εν αυτω…και ακουτήσασθαι την φωνήν της αινέσεως αυτού…διήλθομεν δια πυρός και ύδατος και εξήγαγες ημάς εις αναψυχήν» Ψ.65

«Οι δίκαιοι ευφρανθήτωσαν,αγαλλιάσθωσαν ενώπιον του Θεού , τερφθήτωσαν εν ευφροσύνη, άσατε τω Θεώ, ψάλατε τω ονόματι αυτού…κύριος ο Θεός ευλογητός, ευλογητός Κύριος ημέραν καθ’ ημέραν…αι βασιλείαι της γης άσατε τω Θεώ, ψάλατε τω Κυρίω,ψάλατε τω Θεώ»Ψ.67

«Αγαλλιάσθωσαν και ευφρανθήτωσαν επί σοι πάντες οι ζητούντες σε ο Θεός»Ψ.69,5

«Εγώ δε αγαλλιάσομαι εις τον αιώνα ψαλώ τω Θεώ Ιακώβ»Ψ. 74,10

«Πληρωθήτω το στόμα μου αινέσεως ,όπως υμνήσω την δόξαν σου, όλην την ημέραν την μεγαλοπρέπειάν σου….αγαλιάσθωσαν τα χείλη μου όταν ψάλω σοι»Ψ.70,(8-23)

«Εμνήσθην του Θεού και ευφράνθην» Ψ.76,4

«Νυκτός μετά της καρδίας μου ηδολέσχουν και έσκαλλε το πνεύμα μου» Ψ. 76,7

«Αγαλλιάσθε τω Θεώ τω βοηθώ ημών, αλαλλάξατε τω Θεώ Ιακώβ»Ψ.80,1

«Ως αγαπητάτα σκηνώματά σου Κύριε των δυνάμεων, επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου εις τας αυλάς του Κυρίου η καρδία μου και η σάρξ μου ηγαλλιάσαντο επί Θεόν ζώντα…ότι κρείσσων ημέρα μία εν ταις αυλαίς σου υπέρ χιλιάδας, εξελεξάμην παραρριπτείσθαι εν τω οίκω του Θεού μου μάλλον ή οικείν με εν σκηνώμασιν αμαρτωλών»Ψ.83,2

«Εύφρανον την ψυχήν του δούλου σου ότι προς σε ήρα την ψυχήν μου…ευφρανθήτω η καρδία μου του φοβείσθαι το όνομά σου»Ψ.85,4.

«Ως ευφραινομένων πάντων η κατοικία εν σοι»Ψ.86.

«Θαβώρ και Ερμών εν τω ονόματί σου αγαλλιάσονται…Κύριε εν τω φωτί του  προσώπου σου  πορεύσονται και εν τω ονόματί σου αγαλλιάσονται όλην την ημέραν» Ψ.88,(13,17).

«Ενεπλήσθημεν το πρωί του ελέους σου Κύριε και ηγαλλιασάμεθα και ευφράνθημεν εν πάσαις ταις ημέρες ημών ευφρανθείημεν ανθ’ ών ημερών εταπείνωσας  ημάς»Ψ. 89,14.

«Εύφρανάςμε Κύριε εν τω ποιήματί σου και εν τοις έργοις των χειρών σου αγαλλιάσομαι»Ψ. 91,5.

«Κύριε κατά το πλήθος των οδυνών μου εν τη καρδία μου αι παρακλήσεις σου εύφραναν την ψυχήν μου»Ψ. 93,19.

«Ευφραινέσθωσαν οι ουρανοί και αγαλλιάσθω η γη….χαρήσεται τα πεδία και πάντα τα εν αυτοίς.Τότε αγαλλιάσονται πάντα τα ξύλα του δρυμού»Ψ.95,11.

«Ο Κύριος εβασίλευσεν, αγαλλιάσθω η γη, ευφρανθήτωσαν νήσοι πολλαί…ήκουσε και ευφράνθη η Σιών και ηγαλλιάσαντο αι θυγατέρες της Ιουδαίας ένεκεν των κριμάτων σου Κύριε» Ψ. 96,(1,8).

«Άσατε τω Κυρίω άσμα καινόν ότι θαυμαστά εποίησεν ο Κύριος…αλαλάξατε τω Θεώ πάσα η γη άσατε και αγαλλιάσθε και ψάλατε…τα όρη αγαλλιάσονται από προσώπου Κυρίου ότι ήκει κρίναι την γην»Ψ.97,(1,4,8)

«Αλαλάξατε τω Θεώ πάσα η γη,  δουλεύσατε τω Κυρίω εν ευφροσύνη, εισέλθετε ενώπιον αυτού εν αγαλλιάσει…εισέλθετε εις τας αυλάς αυτού εν ύμνοις»Ψ. 99,(1,4)

«Άσω τω Κυρίω εν τη ζωή μου, ψαλώ τω Θεώ μου έως υπάρχω,ηδυνθείη αυτώ η διαλογγή μου εγω δε ευφρανθήσομαι επί τω Κυρίω¨»Ψ.103,34

«Ευφρανθήτω καρδία ζητούντων τον Κύριον»Ψ. 104,3

«Εξήγαγε τον λαόν αυτού εν αγαλλιάσει και τους εκλεκτούς αυτού εν ευφροσύνη»Ψ 104,43

« Μνήσθητι ημών Κύριε…του ευφρανθήναι τη ευφροσύνη του έθνους σου»Ψ.105,5.

«Εκέκραξαν προς Κύριον εν τω θλίβεσθαι αυτούς….και ευφράνθησαν ότι ησύχασαν»Ψ.106.30.

«Όψονται ευθείς και ευφρανθήσονται»Ψ.106,42

«Εκ θλίψεως επεκαλεσάμην τον Κύριον και επήκουσέ μου εις πλατυσμόν»Ψ.117,5

«Αύτη ημέρα ην εποίησε ο Κύριος αγαλλιασώμεθα και ευφρανθώμεν εν αυτή»Ψ.117,24.

«Μακάριοι οι άμωμοι εν οδώ οι πορευόμενοι εν νόμω Κυρίου»Ψ. 118,1

«εν τη οδώ των μαρτυρίων σου ετέρθην ως επί παντί πλούτω»Ψ.118,14